Η υπό διαμόρφωση συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν μπορεί να θεωρηθεί ως μια απόπειρα προσωρινής αποκλιμάκωσης. Σε αντίθεση με μια ολοκληρωμένη ειρηνευτική συμφωνία, μια προσωρινή συμφωνία αυτού του τύπου επιδιώκει να μειώσει την άμεση πιθανότητα γενικευμένης σύγκρουσης, να ανοίξει κρίσιμες γραμμές επικοινωνίας, να αποκαταστήσει λειτουργίες ζωτικής σημασίας —όπως η ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ— και να μεταθέσει τα πιο δύσκολα ζητήματα, ιδίως το πυρηνικό πρόγραμμα, σε επόμενη τεχνική και πολιτική φάση. Τα σημερινά ρεπορτάζ παρουσιάζουν ακριβώς αυτή τη λογική: ένα αρχικό μνημόνιο που θα μπορούσε να επαναφέρει τη λειτουργικότητα στα Στενά, να χαλαρώσει ορισμένα οικονομικά μέτρα και να ανοίξει κύκλο διαπραγματεύσεων για τα πυρηνικά, χωρίς όμως να έχει λυθεί ο πυρήνας της στρατηγικής σύγκρουσης.
Η έννοια της προσωρινής αποκλιμάκωσης είναι κρίσιμη επειδή η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται μπροστά σε απλή διμερή διαφορά. Η αμερικανοϊρανική αντιπαράθεση είναι πλέγμα στρατιωτικών, πυρηνικών, ενεργειακών, περιφερειακών και ιδεολογικών ανταγωνισμών. Μια αρχική συμφωνία δεν μπορεί να επιλύσει όλα αυτά τα επίπεδα ταυτόχρονα. Μπορεί όμως να επιβάλει έναν προσωρινό κανόνα συμπεριφοράς: να μη μετατρέπεται κάθε επεισόδιο σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση, να μη χρησιμοποιείται το Στενό του Ορμούζ ως μόνιμος μοχλός παγκόσμιου ενεργειακού εκβιασμού και να μεταφερθεί το βάρος από τη στρατιωτική πίεση στη διαπραγμάτευση υπό επιτήρηση.
Από αυτή την άποψη, η συμφωνία λειτουργεί λιγότερο ως «ειρήνη» και περισσότερο ως μηχανισμός διαχείρισης πολέμου. Η διαχείριση πολέμου δεν είναι κυνική έννοια· είναι ρεαλιστική έννοια. Σε περιβάλλον όπου τα μέρη δεν εμπιστεύονται το ένα το άλλο, όπου η πλήρης διευθέτηση είναι ανέφικτη και όπου η στρατιωτική αναμέτρηση μπορεί να προκαλέσει συστημικό ενεργειακό και γεωπολιτικό σοκ, το πρώτο ζητούμενο είναι η δημιουργία ορίων. Όχι απαραίτητα συμφιλίωση. Όχι απαραίτητα στρατηγική σύμπλευση. Όχι απαραίτητα αναγνώριση νομιμότητας των θέσεων του αντιπάλου. Αλλά όρια: τι δεν θα πληγεί, ποια θαλάσσια δίοδος θα επαναλειτουργήσει, ποιες κυρώσεις θα ανασταλούν υπό όρους, ποια πυρηνικά ζητήματα θα εξεταστούν τεχνικά, ποιοι δίαυλοι θα ενεργοποιηθούν σε περίπτωση παραβίασης.
Η αρχιτεκτονική προσωρινής αποκλιμάκωσης έχει συνήθως τρία επίπεδα. Το πρώτο είναι το στρατιωτικό: μείωση άμεσων εχθροπραξιών, αποφυγή επιθέσεων σε εμπορική ναυσιπλοΐα, αποκατάσταση κανόνων ναυτικής ασφάλειας και περιορισμός ενεργειών που θα μπορούσαν να προκαλέσουν αλυσιδωτή αντίδραση. Το δεύτερο είναι το οικονομικό: περιορισμένη άρση ή αναστολή κυρώσεων, αποδέσμευση πόρων, ελεγχόμενη επανένταξη του Ιράν σε ορισμένες ενεργειακές ροές και παροχή κινήτρων συμμόρφωσης. Το τρίτο είναι το τεχνικο-θεσμικό: έναρξη συνομιλιών για εμπλουτισμένο ουράνιο, επιθεωρήσεις, χρονοδιαγράμματα, επαλήθευση και μηχανισμούς επιστροφής κυρώσεων σε περίπτωση παραβίασης. Η αξία της συμφωνίας δεν βρίσκεται σε ένα θεαματικό τελικό αποτέλεσμα, αλλά στην αλληλουχία αυτών των επιπέδων. Αν ένα επίπεδο καταρρεύσει, μπορεί να συμπαρασύρει τα υπόλοιπα.
Η προσωρινότητα δεν αποτελεί αδυναμία από μόνη της. Σε ορισμένες συγκρούσεις, η προσωρινότητα είναι η μόνη ρεαλιστική μορφή προόδου. Όταν η πλήρης ειρήνη είναι πολιτικά ανέφικτη, μια προσωρινή συμφωνία μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος δοκιμής. Τα μέρη δεν δεσμεύονται εξαρχής σε οριστική στρατηγική αναδιάταξη, αλλά ελέγχουν αν ο αντίπαλος τηρεί στοιχειώδεις υποχρεώσεις. Έτσι παράγεται μια περιορισμένη εμπιστοσύνη όχι με δηλώσεις, αλλά με επαναλαμβανόμενη συμμόρφωση. Στο αμερικανοϊρανικό πλαίσιο, αυτή η λογική είναι απολύτως κεντρική. Το Ιράν θα μετρήσει αν οι ΗΠΑ μπορούν πράγματι να παραδώσουν οικονομική χαλάρωση και να τη διατηρήσουν. Οι ΗΠΑ θα μετρήσουν αν η Τεχεράνη μπορεί πράγματι να αποκαταστήσει την ασφάλεια στο Ορμούζ και να προσέλθει σε ουσιαστικές πυρηνικές συνομιλίες. Κανείς δεν εμπιστεύεται εκ των προτέρων. Η εμπιστοσύνη, αν παραχθεί, θα παραχθεί διοικητικά, τεχνικά και σταδιακά.
Η συμφωνία όμως παραμένει ευάλωτη ακριβώς επειδή δεν εξαλείφει τη σύγκρουση. Τα σημερινά περιστατικά κοντά στο Ορμούζ, με αναφορές σε ιρανικά drones και αμερικανικές καταρρίψεις, δείχνουν ότι η στρατιωτική πραγματικότητα μπορεί να υπονομεύσει τη διπλωματική γλώσσα πολύ γρήγορα. Σε τέτοια περιβάλλοντα, το πρόβλημα δεν είναι μόνο η μεγάλη παραβίαση, αλλά και το μικρό επεισόδιο που ερμηνεύεται ως πρόβα εξαπάτησης. Ένα drone, ένα πλήγμα, μια καθυστέρηση επιθεώρησης, μια αμφίσημη δήλωση, μια επίθεση από μη κρατικό δρώντα, μια ισραηλινή αντίδραση ή μια εσωτερική πολιτική κρίση στην Τεχεράνη ή στην Ουάσιγκτον μπορούν να ενεργοποιήσουν δυναμική αποδόμησης. Γι’ αυτό η συμφωνία χρειάζεται όχι μόνο πολιτική υπογραφή, αλλά μηχανισμό διαχείρισης συμβάντων.
Η αρχιτεκτονική προσωρινής αποκλιμάκωσης έχει, συνεπώς, μεγαλύτερη αξία όταν περιλαμβάνει κανόνες για το τι συμβαίνει μετά την παραβίαση. Οι εύθραυστες συμφωνίες δεν καταρρέουν μόνο επειδή παραβιάζονται· καταρρέουν επειδή δεν διαθέτουν τρόπο να απορροφήσουν μικρές ή μεσαίες παραβιάσεις χωρίς να μετατραπούν σε πλήρη επιστροφή στον πόλεμο. Το κρίσιμο δεν είναι να υποτεθεί ότι όλα θα τηρηθούν τέλεια. Το κρίσιμο είναι να προβλεφθούν διαδικασίες καταγγελίας, επαλήθευσης, διόρθωσης, μερικής αναστολής αντιμέτρων και πολιτικής επικοινωνίας. Η συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν, αν θέλει να επιβιώσει, πρέπει να σχεδιαστεί για έναν κόσμο όπου η δυσπιστία είναι δεδομένη και η παραβίαση πιθανή.
Η τελική σημασία της συμφωνίας βρίσκεται στο ότι μεταφέρει τη Μέση Ανατολή από την ανεξέλεγκτη κλιμάκωση σε μια μορφή ρυθμιζόμενης αντιπαλότητας. Δεν δημιουργεί φιλία. Δεν καταργεί την αμερικανοϊρανική αντιπαλότητα. Δεν απαντά οριστικά στο πυρηνικό ζήτημα. Δεν ενσωματώνει πλήρως το Ιράν σε μια σταθερή περιφερειακή τάξη. Μπορεί όμως να μειώσει την πιθανότητα συστημικού σοκ, να επαναφέρει τη ναυσιπλοΐα σε κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα, να δημιουργήσει τεχνικό χρόνο για το πυρηνικό ζήτημα και να επιτρέψει στις εμπλεκόμενες πλευρές να αποσυρθούν από τη λογική της άμεσης στρατιωτικής αναμέτρησης χωρίς να εμφανιστούν ως ηττημένες. Αυτό είναι λιγότερο από ειρήνη. Αλλά σε μια περιοχή όπου η πλήρης ειρήνη συχνά είναι ανέφικτη, μπορεί να είναι η πιο ρεαλιστική μορφή στρατηγικής σταθεροποίησης.
Πρόσφατα σχόλια