Η ουσιαστική σημασία δημοσιονομικής επιτυχίας τη χώρας έγκειται στο ότι συμπυκνώνει μια ολόκληρη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο η ελληνική οικονομία και το κράτος λειτουργούν μέσα στο σύγχρονο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Το πλεόνασμα συνιστά ένδειξη ότι η χώρα επιχειρεί να πορευθεί σε μια περίοδο μεγαλύτερης διαχειριστικής προβλεψιμότητας. Αυτή η μετακίνηση είναι από μόνη της ιδιαίτερα σημαντική, διότι η Ελλάδα δεν αξιολογείται πλέον αποκλειστικά ως οικονομία που παλεύει να αποφύγει την απόκλιση, αλλά ολοένα και περισσότερο ως οικονομία που δύναται, υπό αυστηρές πάντως προϋποθέσεις, να παράγει και να αξιοποιεί περιορισμένο αλλά πραγματικό δημοσιονομικό χώρο.
Η διαπίστωση αυτή έχει μεγαλύτερο βάρος όταν ενταχθεί σε ευρύτερο συγκριτικό πλαίσιο. Αποκτά πληρέστερο νόημα όταν συγκρίνεται με την ευρωπαϊκή συγκυρία και ιδίως με τη δημοσιονομική θέση της ευρωζώνης. Εκεί διαπιστώνεται ότι, παρά τη βελτίωση, η Ελλάδα παραμένει χώρα με εξαιρετικά υψηλό λόγο χρέους σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, στοιχείο που λειτουργεί ως μόνιμος περιοριστής του εύρους της δημοσιονομικής της αυτονομίας. Αυτό σημαίνει ότι η πρόοδος είναι πραγματική αλλά όχι ανεμπόδιστη. Το κράτος μπορεί πλέον να είναι περισσότερο παρόν, αλλά δεν μπορεί να δρα σαν να έχει υπερβεί πλήρως τη δομική βαρύτητα του παρελθόντος του. Αυτή ακριβώς η διττή κατάσταση, δηλαδή βελτίωση χωρίς πλήρη απελευθέρωση, είναι που προσδίδει στην τρέχουσα συγκυρία το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της.
Στο σημερινό ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο, δεν αρκεί το κράτος να εμφανίσει υψηλότερο πρωτογενές αποτέλεσμα από τον στόχο. Χρειάζεται να αποδείξει ότι το αποτέλεσμα αυτό δεν εδράζεται δυσανάλογα σε παροδικούς ή συγκυριακούς παράγοντες και ότι η χρήση του δεν θα εκτρέψει την πορεία των καθαρών δαπανών από το συμφωνημένο μονοπάτι. Με άλλα λόγια, το καθαρό πολιτικό περιθώριο είναι πάντοτε μικρότερο από τη λογιστική υπεραπόδοση. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η σημερινή κυβερνητική στρατηγική εμφανίζεται τόσο επιλεκτική: όχι επειδή αγνοεί τις κοινωνικές πιέσεις, αλλά επειδή λειτουργεί υπό ένα πλέγμα θεσμικών, ευρωπαϊκών και μακροοικονομικών περιορισμών που δεν επιτρέπουν ελευθερία πλήρους και ανεμπόδιστης αναδιανομής.
Αυτή η ανάγκη αυτοσυγκράτησης έχει διπλή ανάγνωση. Από τη μία πλευρά, συνιστά ένδειξη θεσμικής σοβαρότητας. Μια χώρα με τόσο υψηλό δημόσιο χρέος όσο η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει κάθε θετική απόκλιση ως αφορμή γενικευμένης επέκτασης. Η διατήρηση της αξιοπιστίας είναι κρίσιμη, όχι μόνο έναντι των ευρωπαϊκών θεσμών και των αγορών, αλλά και ως προϋπόθεση για να μπορεί η χώρα να συνεχίσει να χρηματοδοτείται με όρους ασφάλειας και να διατηρεί περιθώρια παρέμβασης και στις επόμενες φάσεις. Από την άλλη πλευρά, η υπερβολικά αυστηρή πρόσδεση στη λογική της προληπτικής αυτοσυγκράτησης μπορεί να εξελιχθεί σε ανασταλτικό παράγοντα για μια πιο τολμηρή και πιο συνεκτική κοινωνική πολιτική. Όσο η σταθερότητα παραμένει ο αναμφισβήτητος πυρήνας της οικονομικής στρατηγικής, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος η κοινωνική ανταπόδοση να εμφανίζεται ως περιορισμένη υποσημείωση και όχι ως οργανικό μέρος της ίδιας της λογικής της σταθερότητας. Ακριβώς εδώ εντοπίζεται ο πρώτος ουσιαστικός πυρήνας μιας ποιοτικής, ήπιας αλλά σαφούς κριτικής: η σημερινή προσέγγιση είναι θεσμικά ώριμη, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι έχει ακόμη βρει την κατάλληλη ισορροπία ανάμεσα στη δημοσιονομική ασφάλεια και στη βαθύτερη κοινωνική αξιοποίηση της βελτίωσης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα πρόσφατα μέτρα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, διότι λειτουργούν ως ορατή μορφή μετάφρασης της δημοσιονομικής επίδοσης σε κοινωνική και οικονομική πράξη. Η λογική τους δεν είναι γενικευμένη, αλλά στοχευμένη. Το κράτος δεν επιλέγει να απευθυνθεί οριζόντια στο σύνολο της κοινωνίας, αλλά να ενισχύσει κατηγορίες που αξιολογούνται ως φορείς πιο έντονης ή πιο σύνθετης πίεσης: συνταξιούχους, ανασφάλιστους υπερήλικες, άτομα με αναπηρία, ενοικιαστές, οικογένειες με παιδιά, αγρότες, κατόχους diesel οχημάτων και οφειλέτες που βρίσκονται σε κατάσταση οικονομικού εγκλωβισμού. Η επιλογή αυτή έχει σαφές πολιτικό και κοινωνικό νόημα. Αποκαλύπτει ότι η κυβέρνηση δεν βλέπει πλέον το κοινωνικό πρόβλημα αποκλειστικά μέσα από τη στενή κατηγορία της ακραίας φτώχειας, αλλά αντιλαμβάνεται ότι η σύγχρονη κοινωνική ανασφάλεια έχει γίνει περισσότερο διάχυτη, περισσότερο σύνθετη και περισσότερο ενσωματωμένη στα στρώματα της χαμηλής και εύθραυστης μεσαίας τάξης. Το γεγονός ότι τα μέτρα στρέφονται προς αυτή τη γεωγραφία πίεσης είναι σαφώς θετικό, διότι δείχνει πολιτική ανάγνωση της νέας μορφής κοινωνικού κινδύνου.
Η αύξηση της ετήσιας ενίσχυσης προς τους συνταξιούχους και η ταυτόχρονη διεύρυνση των δικαιούχων είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η παρέμβαση αυτή αξιολογείται θετικά γιατί αναγνωρίζει μια θεμελιώδη κοινωνική πραγματικότητα: ότι τα σταθερά εισοδήματα της τρίτης ηλικίας υφίστανται δυσανάλογη πίεση σε περιόδους επίμονου πληθωρισμού. Οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με περιορισμένη δυνατότητα συμπλήρωσης εισοδήματος δεν μπορούν να αντισταθμίσουν εύκολα την άνοδο τιμών σε βασικά αγαθά, στην ενέργεια, στα φάρμακα ή στις υπηρεσίες φροντίδας. Επομένως, η επέκταση της προστασίας προς αυτούς δεν αποτελεί μόνο επιλογή κοινωνικής ευαισθησίας, αλλά στοιχειώδη μορφή δημοσιονομικής δικαιοσύνης. Ωστόσο, η ουσιαστική αξιολόγηση δεν μπορεί να μείνει μόνο στο θετικό πρόσημο. Ο χαρακτήρας της παρέμβασης παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, διορθωτικός και όχι συστημικός. Το κράτος ενισχύει εισοδηματικά, αλλά δεν έχει ακόμη συγκροτήσει ένα πληρέστερο μοντέλο προστασίας της τρίτης ηλικίας που να συνδυάζει εισόδημα, φροντίδα, υγεία και ποιότητα καθημερινής ζωής. Υπάρχει, συνεπώς, μια εμφανής θετική λειτουργία του μέτρου, αλλά και μια εξίσου εμφανής υπενθύμιση ότι το βαθύτερο πρόβλημα παραμένει εν μέρει ανοιχτό.
Ανάλογη είναι η εικόνα και στο στεγαστικό. Η επιστροφή ενοικίου και η διεύρυνση των εισοδηματικών ορίων είναι από τα πιο εύστοχα μέτρα του πακέτου, ακριβώς επειδή η στέγη έχει αναδειχθεί σε κεντρικό μηχανισμό κοινωνικής πίεσης. Το πρόβλημα της κατοικίας στην Ελλάδα έχει πάψει προ πολλού να αφορά μόνο χαμηλόμισθους ή πολύ φτωχά νοικοκυριά. Επηρεάζει πλέον μεγάλες κατηγορίες εργαζομένων, νέων ζευγαριών, οικογενειών και ατόμων που ανήκουν τυπικά σε μεσαία εισοδηματικά στρώματα αλλά αδυνατούν να αντιμετωπίσουν το βάρος του ενοικίου χωρίς να θυσιάσουν άλλες βασικές ανάγκες. Το γεγονός ότι η κυβέρνηση στοχεύει πλέον ανοιχτά αυτή την κατηγορία αποτελεί θετική ένδειξη προσαρμογής της κοινωνικής πολιτικής στη νέα πραγματικότητα. Ταυτόχρονα, όμως, το ίδιο μέτρο φέρνει στην επιφάνεια την αδυναμία του κράτους να παρέμβει σε πιο δομικό επίπεδο στην αγορά κατοικίας. Η επιστροφή ενοικίου είναι αποτελεσματική ως αντιστάθμιση, αλλά δεν συνιστά πολιτική κοινωνικής κατοικίας, ούτε αυξάνει την προσφορά προσιτής στέγης, ούτε αλλάζει ουσιαστικά τις συνθήκες της αγοράς. Επομένως, πρόκειται για μέτρο επιβεβλημένο και χρήσιμο, αλλά όχι ακόμη για απάντηση στο βάθος του προβλήματος. Αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου μια ήπια κριτική γίνεται αναγκαία: η πολιτική διάγνωση είναι σωστή, αλλά η πολιτική λύση παραμένει μερική.
Η στήριξη προς οικογένειες με παιδιά διαθέτει επίσης σημαντικό κοινωνικό περιεχόμενο. Η οικογένεια στην Ελλάδα αποτελεί ακόμη τον βασικό ιδιωτικό μηχανισμό απορρόφησης κινδύνων, αλλά οι οικονομικές δυνατότητές της έχουν μειωθεί. Το κόστος παιδιού, το στεγαστικό βάρος, οι δαπάνες εκπαίδευσης, μετακίνησης και φροντίδας έχουν καταστήσει την οικογενειακή σταθερότητα πολύ πιο δύσκολη υπόθεση απ’ ό,τι στο παρελθόν. Η ενίσχυση ανά παιδί, επομένως, έχει ουσιαστικό νόημα. Όχι μόνο επειδή προσφέρει μια άμεση οικονομική ανάσα, αλλά και επειδή αναγνωρίζει ότι η οικογένεια δεν μπορεί να παραμένει ο αθόρυβος μηχανισμός απορρόφησης όλων των κοινωνικών κραδασμών χωρίς δημόσια υποστήριξη. Από κοινωνικής σκοπιάς, το μέτρο είναι αναγκαίο. Από αναπτυξιακής και δημογραφικής σκοπιάς, είναι επίσης ορθό ως σήμα. Παρ’ όλα αυτά, και εδώ η κριτική αξιολόγηση πρέπει να επιμείνει: η ενίσχυση αυτή δεν αρκεί για να συγκροτήσει οικογενειακή πολιτική με δομική αποτελεσματικότητα. Η υποστήριξη των οικογενειών απαιτεί ευρύτερο πλέγμα φροντίδας, παιδικών σταθμών, σχολικών και κοινωνικών υποδομών, πολιτικών συμφιλίωσης εργασίας και οικογενειακής ζωής και στεγαστικής σταθερότητας. Το μέτρο είναι ουσιαστικό ως ανακούφιση, αλλά δεν συνιστά ακόμη συνολικό μοντέλο υποστήριξης της οικογενειακής ζωής.
Η παράταση της επιδότησης στο diesel και η συνέχιση των ενισχύσεων για λιπάσματα αξιολογούνται επίσης θετικά ως προς τη βραχυπρόθεσμη λειτουργία τους. Πρόκειται για παρεμβάσεις που δεν αποβλέπουν μόνο στη στήριξη μεμονωμένων κατηγοριών, αλλά στη συγκράτηση της μετάδοσης του αυξημένου κόστους στην ευρύτερη οικονομία. Η άνοδος του κόστους καυσίμων και γεωργικών εισροών δεν πλήττει μόνο τους άμεσα ενδιαφερομένους. Διαχέεται στις μεταφορές, στην εφοδιαστική αλυσίδα, στις τιμές προϊόντων και στο γενικό επίπεδο ζωής. Υπό αυτή την έννοια, οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις έχουν και χαρακτήρα μακροοικονομικής εξομάλυνσης. Ωστόσο, η ανάγκη επαναλαμβανόμενης ενεργοποίησής τους φανερώνει ότι η ελληνική οικονομία παραμένει εκτεθειμένη σε διακυμάνσεις κόστους που δεν μπορεί να απορροφήσει διαρθρωτικά. Εδώ η κριτική γίνεται πιο παραγωγική όταν δεν αμφισβητεί την αναγκαιότητα της επιδότησης, αλλά υπογραμμίζει ότι η αναγκαιότητά της αποτελεί ταυτόχρονα ένδειξη ελλιπούς παραγωγικής και ενεργειακής ανθεκτικότητας. Η προσωρινή στήριξη είναι λογική· η βαθύτερη στρατηγική θωράκισης παραμένει το ζητούμενο.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι και η αξιολόγηση των μέτρων για το ιδιωτικό χρέος. Η διεύρυνση ρυθμίσεων, οι περισσότερες δόσεις και η μεγαλύτερη πρόσβαση σε εξωδικαστικού τύπου μηχανισμούς συνιστούν ουσιώδη παρέμβαση, διότι αντιμετωπίζουν ένα από τα πιο επίμονα και υποτιμημένα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας: την παγίδευση μεγάλου αριθμού νοικοκυριών και μικρών οικονομικών μονάδων σε ληξιπρόθεσμα χρέη που περιορίζουν τη δυνατότητα κανονικής λειτουργίας. Από αυτή την άποψη, τα μέτρα είναι θετικά και αναγκαία. Επιτρέπουν σε μέρος της κοινωνικής και παραγωγικής βάσης να αποκτήσει ξανά κάποιο βαθμό οικονομικής αναπνοής. Παράλληλα, όμως, αναδεικνύουν ότι το ιδιωτικό χρέος παραμένει στη χώρα διαρθρωτικό και όχι περιθωριακό πρόβλημα. Όσο το κράτος χρειάζεται διαδοχικές ρυθμίσεις και επανειλημμένες παρεμβάσεις, τόσο γίνεται σαφές ότι η θεσμική επεξεργασία της «δεύτερης ευκαιρίας» δεν έχει ολοκληρωθεί. Άρα, το μέτρο είναι και σωστό και αποκαλυπτικό των υφιστάμενων κενών.
Από το σύνολο των παραπάνω προκύπτει ότι τα μέτρα διαθέτουν πραγματική λειτουργία κοινωνικής και πολιτικής νομιμοποίησης της δημοσιονομικής στρατηγικής. Η κυβέρνηση φαίνεται να αναγνωρίζει ότι δεν αρκεί πλέον να επικαλείται τη σταθερότητα ως αφηρημένο τεχνοκρατικό επίτευγμα. Χρειάζεται να καταδείξει ότι η σταθερότητα αυτή επιστρέφει, τουλάχιστον εν μέρει, προς την κοινωνία. Η αξία αυτής της επιλογής είναι σημαντική. Επιτρέπει να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στους βελτιωμένους μακροδείκτες και στην κοινωνική αίσθηση πίεσης. Ωστόσο, το ίδιο το γεγονός ότι η κοινωνική μετάφραση της σταθερότητας παραμένει τόσο επιλεκτική και τόσο συνδεδεμένη με περιοδικά πακέτα δείχνει ότι η παρούσα στρατηγική δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε πλήρως συνεκτικό μοντέλο κοινωνικής και παραγωγικής προστασίας. Ουσιαστικά, το κράτος έχει πλέον αποδείξει ότι μπορεί να διορθώνει, να ανακουφίζει και να εξισορροπεί. Δεν έχει αποδείξει εξίσου καθαρά ότι μπορεί να περάσει στο επόμενο επίπεδο: σε μια διαρκέστερη, θεσμικά πυκνότερη και λιγότερο αποσπασματική μορφή κοινωνικοοικονομικής πολιτικής.
Η τελική αποτίμηση, συνεπώς, είναι σύνθετη αλλά καθαρή. Η δημοσιονομική επίδοση του 2025 είναι αναμφίβολα σημαντική και η χρήση μέρους της για στοχευμένες παρεμβάσεις συνιστά θετική εξέλιξη. Τα μέτρα είναι συνολικά εύλογα, κοινωνικά νομιμοποιημένα και, στις περισσότερες περιπτώσεις, ορθά ως προς τη διάγνωση των πιέσεων που επιχειρούν να αμβλύνουν. Την ίδια στιγμή, η ποιότητα της κριτικής δεν βρίσκεται στην άρνηση αυτών των θετικών στοιχείων, αλλά στην ανάδειξη του γεγονότος ότι η παρούσα στρατηγική παραμένει περισσότερο στρατηγική ελεγχόμενης διόρθωσης παρά συγκροτημένης μεταρρύθμισης. Η κυβέρνηση φαίνεται να έχει αντιληφθεί επαρκώς τα βασικά πεδία κοινωνικής φθοράς. Το ανοιχτό ερώτημα είναι αν θα προχωρήσει σταδιακά από την ανακούφιση στη δομική αντιμετώπισή τους. Σε αυτό ακριβώς το σημείο θα κριθεί και το πραγματικό ιστορικό βάρος της σημερινής συγκυρίας: όχι μόνο από το ότι υπήρξε πλεόνασμα, αλλά από το αν η υπεραπόδοση αυτή θα εξελιχθεί σε εφαλτήριο μιας πιο συνεκτικής, πιο ανθεκτικής και ουσιαστικότερα κοινωνικής οικονομικής διακυβέρνησης.
Πρόσφατα σχόλια