Η αμερικανική συνταγματική τάξη επιτρέπει μια κατάσταση που στα περισσότερα κοινοβουλευτικά συστήματα θα φαινόταν παράδοξη: ένα εκλογικό σώμα μπορεί μέσα σε διάστημα δύο ετών να δώσει δύο διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις στα κορυφαία όργανα του κράτους χωρίς καμία από τις δύο να ακυρώνει θεσμικά την άλλη. Ο Donald Trump εξελέγη το 2024 με 312 εκλέκτορες έναντι 226 της Kamala Harris και απέκτησε, σύμφωνα με το Άρθρο II του Συντάγματος, τετραετή προεδρική θητεία. Η εντολή αυτή εκτείνεται έως τον Ιανουάριο του 2029 και οι ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 2026 δεν περιλαμβάνουν κανένα συνταγματικό μηχανισμό επαναβεβαίωσης ή ανάκλησής της. Οι ψηφοφόροι μπορούν όμως να αναδιαμορφώσουν ολόκληρη τη Βουλή των Αντιπροσώπων και περίπου το ένα τρίτο της Γερουσίας, παράγοντας μια νέα δημοκρατική εντολή η οποία μπορεί να αλλάξει ριζικά το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ασκείται η ίδια προεδρική εξουσία.
Αυτή η διάκριση ανάμεσα στη θεσμική διάρκεια και στην πολιτική ερμηνεία μιας προεδρικής εντολής βρίσκεται στον πυρήνα του αμερικανικού προεδρικού συστήματος. Η νίκη του 2024 προσδιόρισε ποιος θα κατέχει την εκτελεστική εξουσία για τέσσερα χρόνια. Δεν παραχώρησε στον Πρόεδρο αποκλειστικό δικαίωμα να ερμηνεύει τη λαϊκή βούληση μέχρι την επόμενη προεδρική εκλογή. Το Κογκρέσο διαθέτει δική του άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση, η οποία ανανεώνεται σε διαφορετικό χρόνο. Το αποτέλεσμα είναι ένα καθεστώς διαδοχικών ετυμηγοριών: το 2024 οι πολίτες αποφάσισαν για την προεδρία και ταυτόχρονα για το 119ο Κογκρέσο· το 2026 καλούνται να αποφασίσουν ξανά για τη νομοθετική εξουσία έχοντας πλέον μπροστά τους δύο χρόνια πραγματικής κυβερνητικής εμπειρίας.
Οι ενδιάμεσες εκλογές μπορούν επομένως να επηρεάσουν βαθιά το πολιτικό περιεχόμενο μιας προεδρίας. Μια νέα πλειοψηφία στη Βουλή μπορεί να αρνηθεί νομοθετικές προτεραιότητες του Λευκού Οίκου, να ελέγξει τις πιστώσεις, να αλλάξει τη διοίκηση των κοινοβουλευτικών επιτροπών, να ξεκινήσει έρευνες, να εκδίδει κλητεύσεις και να αυξήσει δραστικά το κόστος πολιτικών επιλογών της εκτελεστικής εξουσίας. Μια διαφορετική πλειοψηφία στη Γερουσία μπορεί να επηρεάσει τις διαδικασίες έγκρισης ανώτατων διοικητικών και δικαστικών διορισμών και να μεταβάλει τους όρους της νομοθετικής διαπραγμάτευσης. Ο Πρόεδρος εξακολουθεί να είναι ο ίδιος συνταγματικά εξουσιοδοτημένος Πρόεδρος, αλλά η δυνατότητά του να μετατρέπει την πολιτική του βούληση σε νόμους, προϋπολογισμούς και στελέχωση του κράτους μπορεί να περιοριστεί ουσιωδώς.
Η αμερικανική εμπειρία έχει επανειλημμένα παράγει αυτή τη μορφή πολιτικής αναθεώρησης. Η Βουλή άλλαξε πλειοψηφία στις ενδιάμεσες εκλογές του 1994 υπό τον Bill Clinton, του 2006 υπό τον George W. Bush, του 2010 υπό τον Barack Obama και του 2018 κατά την πρώτη προεδρία Trump. Το 2022 οι Ρεπουμπλικανοί απέκτησαν επίσης την πλειοψηφία στη Βουλή ενώ ο Joe Biden παρέμεινε Πρόεδρος. Η ιστορική υπηρεσία της Βουλής καταγράφει ότι περισσότερα από τα τρία τέταρτα των αλλαγών κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας από την εμφάνιση του σύγχρονου κομματικού συστήματος συνέβησαν σε ενδιάμεσες εκλογές. Η διαιρεμένη κυβέρνηση αποτελεί συνεπώς επαναλαμβανόμενο αποτέλεσμα της ίδιας της συνταγματικής και εκλογικής αρχιτεκτονικής των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η πολιτική επιστήμη έχει εύλογα περιγράψει τις midterms ως μορφή αναδρομικής αξιολόγησης της εκάστοτε κυβέρνησης. Η εκλογική συμπεριφορά επηρεάζεται από την προεδρική δημοτικότητα, την οικονομική κατάσταση, το κόστος ζωής, συγκεκριμένες κυβερνητικές πολιτικές, την κινητοποίηση των κομματικών βάσεων και την ένταση με την οποία οι ψηφοφόροι επιθυμούν να εξισορροπήσουν την υφιστάμενη κατανομή εξουσίας. Η παλαιότερη θεωρία του «δημοψηφίσματος» αντιμετώπισε τις ενδιάμεσες εκλογές ακριβώς ως αξιολόγηση της απόδοσης του Προέδρου και της κυβέρνησής του, ενώ η νεότερη βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι οι midterms έχουν και αυτοτελές περιεχόμενο που δεν ανάγεται πλήρως στην προεδρική δημοτικότητα.
Η έννοια της «αναθεώρησης της εντολής» χρειάζεται όμως προσοχή. Καμία προεδρική εκλογή δεν παράγει απολύτως σαφή κατάλογο πολιτικών εξουσιοδοτήσεων. Ο πολίτης που ψήφισε Trump το 2024 μπορεί να τον επέλεξε για τη μεταναστευτική πολιτική, την οικονομία, τους δασμούς, τη συντηρητική δικαστική κατεύθυνση, την εξωτερική πολιτική, την απόρριψη των Δημοκρατικών ή απλώς από σταθερή κομματική ταύτιση. Η εκλογική νίκη παρέχει αδιαμφισβήτητο δικαίωμα άσκησης της προεδρίας, αλλά η μετατροπή της σε ισχυρισμό ότι κάθε στοιχείο του κυβερνητικού προγράμματος έχει λάβει ξεχωριστή λαϊκή έγκριση αποτελεί πολιτική ερμηνεία. Οι midterms μπορούν να αμφισβητήσουν αυτή την ερμηνεία πολύ ευκολότερα από όσο μπορούν να αμφισβητήσουν την ίδια τη συνταγματική θέση του Προέδρου.
Εάν, για παράδειγμα, ένα εκλογικό σώμα δώσει το 2026 την πλειοψηφία της Βουλής στο αντίπαλο κόμμα, δημιουργείται μια νέα και εξίσου γνήσια δημοκρατική εντολή. Ο Πρόεδρος μπορεί να επικαλείται το αποτέλεσμα του 2024 για τη συνέχιση της πολιτικής του κατεύθυνσης· η νέα Βουλή μπορεί να επικαλείται το αποτέλεσμα του 2026 για την αντίσταση σε συγκεκριμένες πολιτικές. Το Σύνταγμα δεν διαθέτει κανόνα που να καθορίζει ποια από τις δύο εντολές είναι «ανώτερη», επειδή οι εντολές αφορούν διαφορετικά όργανα και διαφορετικές αρμοδιότητες. Η επίλυση της σύγκρουσης πραγματοποιείται μέσα από την ίδια τη διαδικασία νομοθέτησης, χρηματοδότησης, διαπραγμάτευσης και χρήσης του προεδρικού βέτο.
Η σύγκρουση αυτή αποτελεί μορφή δημοκρατικού πλουραλισμού στον χρόνο. Ο αμερικανικός ψηφοφόρος του 2026 δεν δεσμεύεται πολιτικά από την επιλογή που έκανε το εκλογικό σώμα του 2024. Έχουν μεσολαβήσει δύο χρόνια διακυβέρνησης, οικονομικές εξελίξεις, διεθνείς κρίσεις, αποφάσεις του Κογκρέσου και πραγματικές συνέπειες των κυβερνητικών πολιτικών. Η δυνατότητα έκφρασης νέας ετυμηγορίας δημιουργεί έναν ενδιάμεσο μηχανισμό λογοδοσίας χωρίς να αποσταθεροποιεί τη συνέχεια της εκτελεστικής εξουσίας. Ο Πρόεδρος γνωρίζει ότι η θέση του είναι ασφαλής για τέσσερα χρόνια, αλλά γνωρίζει επίσης ότι η θεσμική του ελευθερία δράσης μπορεί να μεταβληθεί μετά τα πρώτα δύο.
Αυτός ο μηχανισμός γίνεται ιδιαίτερα σημαντικός σε ένα σύστημα χωρίς κοινοβουλευτική ψήφο εμπιστοσύνης. Σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία, η απώλεια της κυβερνητικής πλειοψηφίας μπορεί να οδηγήσει σε πτώση της κυβέρνησης ή σε πρόωρες εκλογές. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Πρόεδρος και το Κογκρέσο έχουν ανεξάρτητη εκλογική προέλευση και προκαθορισμένη διάρκεια θητείας. Ο Πρόεδρος δεν παραμένει στην εξουσία επειδή απολαμβάνει καθημερινά την εμπιστοσύνη της Βουλής και η Βουλή δεν μπορεί να τερματίσει την προεδρική θητεία επειδή διαφωνεί πολιτικά μαζί του. Η διαδικασία καθαίρεσης αφορά ειδικούς συνταγματικούς λόγους και δεν αποτελεί αμερικανική εκδοχή κοινοβουλευτικής δυσπιστίας.
Η σχετική αυτονομία των θεσμών εξηγεί γιατί μια βαριά ήττα του προεδρικού κόμματος στις midterms δεν μετατρέπει τον Πρόεδρο σε θεσμικά προσωρινό κυβερνήτη. Διατηρεί τις συνταγματικές του εξουσίες, τη δυνατότητα άσκησης βέτο, τη διεύθυνση της εκτελεστικής διοίκησης και τον κεντρικό του ρόλο σε μεγάλα πεδία εξωτερικής πολιτικής. Ταυτόχρονα, μια νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία μπορεί να επιβάλει εντελώς διαφορετική πολιτική δυναμική. Η αλλαγή αφορά επομένως την ικανότητα διακυβέρνησης μέσα στο σύστημα, όχι το συνταγματικό δικαίωμα κατοχής της προεδρίας.
Η ιστορική τάση ενισχύει αυτή τη λειτουργία. Το κόμμα του εκάστοτε Προέδρου χάνει συνήθως έδρες στις ενδιάμεσες εκλογές, ένα φαινόμενο που η πολιτική επιστήμη έχει αποδώσει σε συνδυασμό χαμηλότερης κινητοποίησης των ψηφοφόρων του νικητή της προηγούμενης προεδρικής αναμέτρησης, αυξημένης κινητοποίησης της αντιπολίτευσης και αναδρομικής αξιολόγησης της κυβέρνησης. Σε 20 από τις 22 midterms από το 1938 έως το 2022 το προεδρικό κόμμα έχασε έδαφος στη Βουλή. Το μοτίβο αυτό δεν αποτελεί συνταγματικό κανόνα ούτε επιτρέπει πρόβλεψη συγκεκριμένου εκλογικού αποτελέσματος. Δείχνει όμως πόσο βαθιά έχει ενσωματωθεί στη σύγχρονη πολιτική κουλτούρα η αντίληψη των ενδιάμεσων εκλογών ως δεύτερης αξιολόγησης της προεδρίας.
Η 3η Νοεμβρίου 2026, επομένως, δεν μπορεί να ξαναγράψει αναδρομικά την απόφαση του 2024. Η εκλογή Trump και η τετραετής θητεία που προέκυψε από αυτήν παραμένουν συνταγματικά αυτοτελείς. Μπορεί όμως να αλλάξει την πολιτική σημασία εκείνης της νίκης. Μια νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα σημαίνει ότι το εκλογικό σώμα, δύο χρόνια αργότερα και έχοντας πλέον εμπειρία της εφαρμοζόμενης πολιτικής, επέλεξε διαφορετική κατανομή θεσμικής ισχύος. Η διατήρηση της υπάρχουσας πλειοψηφίας θα μπορούσε αντίστοιχα να ερμηνευθεί ως μεγαλύτερη συνέχεια στην κατανομή της εξουσίας. Σε καμία περίπτωση το αποτέλεσμα δεν αποτελεί νέα προεδρική εκλογή.
Η βαθύτερη ιδιαιτερότητα του αμερικανικού συστήματος βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη δυνατότητα συνύπαρξης. Η λαϊκή κυριαρχία δεν εκφράζεται μία φορά ανά τετραετία και στη συνέχεια σιωπά. Επανέρχεται σε διαφορετικούς χρόνους, διοχετεύεται σε διαφορετικά όργανα και μπορεί να παράγει εντολές που αλληλοπεριορίζονται. Οι midterms μπορούν έτσι να επαναπροσδιορίσουν πολιτικά μια προεδρία χωρίς να ακυρώσουν τη συνταγματική της γέννηση. Αυτή η δυνατότητα αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις μιας δημοκρατίας που αντιμετωπίζει την εκλογική εντολή ως περιοδικά ανανεούμενη κατανομή εξουσίας και όχι ως τετραετή παραχώρηση πολιτικής κυριαρχίας σε έναν μόνο νικητή.
Πρόσφατα σχόλια