Η συμφωνία Ηνωμένων Πολιτειών, Κίνας και Ρωσίας να προωθήσουν μεταρρύθμιση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών έχει βαρύτητα που δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυπική. Τρία από τα πέντε κράτη που κατέχουν μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας, δικαίωμα αρνησικυρίας και κεντρικό ρόλο στη μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας δηλώνουν ταυτόχρονα ότι το σύστημα χρειάζεται προσαρμογή. Το γεγονός δημιουργεί πολιτική δυναμική. Δεν δημιουργεί, όμως, από μόνο του θεσμική εξουσία αναθεώρησης. Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη για να κατανοηθεί τι μπορούν πραγματικά να αλλάξουν οι τρεις της Σεντζέν και πού συναντούν τα όρια ενός οργανισμού που ιδρύθηκε μεν γύρω από την ιδιαίτερη θέση των μεγάλων δυνάμεων, αλλά δεν ανήκει νομικά σε αυτές.
Ο Καταστατικός Χάρτης αναγνωρίζει την άνιση κατανομή της ισχύος στο διεθνές σύστημα δίνοντας στα πέντε μόνιμα μέλη ιδιαίτερη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας, αλλά ταυτόχρονα προστατεύει τον διακρατικό χαρακτήρα του Οργανισμού μέσω της Γενικής Συνέλευσης και της αρχής της κυρίαρχης ισότητας. Η δομή αυτή σημαίνει ότι ΗΠΑ, Κίνα και Ρωσία μπορούν να εμποδίσουν σχεδόν οποιαδήποτε μεγάλη θεσμική αναθεώρηση που δεν επιθυμούν, χωρίς να μπορούν να επιβάλουν μόνες τους μια αναθεώρηση που επιθυμούν.
Εδώ βρίσκεται η πρώτη και σημαντικότερη πηγή της δύναμής τους. Οποιαδήποτε μεταβολή του Καταστατικού Χάρτη χρειάζεται τελικά τη συναίνεση όλων των μονίμων μελών. Έτσι, κάθε ένα από τα πέντε διαθέτει στην πράξη δικαίωμα παρεμπόδισης μιας μεταρρύθμισης ακόμη και αν αυτή συγκεντρώνει ευρεία υποστήριξη στη Γενική Συνέλευση. Η θέση αυτή δίνει σε ΗΠΑ, Κίνα και Ρωσία μεγάλη αρνητική ισχύ. Εάν οι τρεις αντιτίθενται σε μια πρόταση, οι πιθανότητες θεσμικής ολοκλήρωσής της είναι ουσιαστικά μηδενικές. Η συμφωνία τους συνεπώς αφαιρεί τρία από τα σημαντικότερα εμπόδια που μπορεί να αντιμετωπίσει μια μεταρρύθμιση.
Η θετική ισχύς λειτουργεί διαφορετικά. Για να αυξηθεί ο αριθμός των μόνιμων ή μη μόνιμων μελών του Συμβουλίου, να αλλάξει η κατανομή των εδρών ή να τροποποιηθεί το θεσμικό καθεστώς που προβλέπει ο Χάρτης, δεν αρκεί η τριμερής συναίνεση. Χρειάζεται ευρεία απόφαση των κρατών-μελών και, στο τελικό στάδιο, αποδοχή και από τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι τρεις της Σεντζέν μπορούν επομένως να ανοίξουν έναν δρόμο, να μετακινήσουν τη συζήτηση, να δημιουργήσουν συμβιβαστικό πλαίσιο και να ασκήσουν ισχυρή διπλωματική επιρροή. Δεν μπορούν να μετατρέψουν το Συμβούλιο σε νέο όργανο με μονομερή συμφωνία κορυφής.
Αυτή η ισορροπία μεταξύ αρνητικής και θετικής εξουσίας είναι ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της θεσμικής τους θέσης. Τα μόνιμα μέλη είναι πολύ ισχυρότερα όταν εμποδίζουν παρά όταν δημιουργούν. Η αρχιτεκτονική του 1945 τους προσφέρει ασπίδα απέναντι σε αλλαγές που απειλούν τα προνόμιά τους, αλλά η ίδια αρχιτεκτονική εμποδίζει τρία από αυτά να αναδιαμορφώσουν μόνα τους τον Οργανισμό.
Η πολιτική επιρροή τους είναι, βέβαια, πολύ μεγαλύτερη από αυτή τη στενή νομική ανάγνωση. Εάν Ουάσιγκτον, Πεκίνο και Μόσχα καταλήξουν σε κοινή θέση υπέρ μιας συγκεκριμένης μορφής διεύρυνσης, η διαπραγμάτευση στη Γενική Συνέλευση θα αλλάξει αμέσως χαρακτήρα. Τα κράτη που διεκδικούν μόνιμες ή μακροχρόνιες έδρες θα γνωρίζουν ότι τρεις κρίσιμες πηγές πιθανής αντίστασης έχουν μετακινηθεί. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο θα δεχθούν πολύ ισχυρότερη πίεση να τοποθετηθούν. Οι περιφερειακές ομάδες θα κληθούν να μεταφέρουν τις γενικές τους απαιτήσεις σε περισσότερο συγκεκριμένες προτάσεις.
Το αντίστροφο ισχύει εξίσου. Αν οι τρεις συμφωνήσουν μόνο στη γενική ανάγκη «μεταρρύθμισης του ΟΗΕ» αλλά αποφύγουν τα πραγματικά ζητήματα —τον αριθμό των νέων εδρών, την κατηγορία τους, την περιφερειακή εκπροσώπηση και το δικαίωμα αρνησικυρίας— η πολιτική αξία της κοινής θέσης θα παραμείνει περιορισμένη. Η ιστορία των διαπραγματεύσεων για το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι γεμάτη ευρεία συμφωνία επί της αρχής και βαθιά διαφωνία επί της εφαρμογής. Σχεδόν όλοι συμφωνούν ότι η σύνθεση του 1945 δεν αντανακλά πλέον επαρκώς το σημερινό διεθνές σύστημα. Η δυσκολία αρχίζει όταν η συζήτηση φτάνει στο ποιος ακριβώς θα αποκτήσει νέα εξουσία.
Η Αφρική αποτελεί το καθαρότερο παράδειγμα. Η απαίτηση για διόρθωση της υποεκπροσώπησης της ηπείρου έχει αποκτήσει πολύ ευρύτερη αποδοχή από ό,τι στο παρελθόν. Η κοινή αφρικανική θέση ζητεί τουλάχιστον δύο μόνιμες έδρες και συνολικά πέντε μη μόνιμες, με ίσα δικαιώματα για τα νέα μόνιμα μέλη εφόσον διατηρηθεί το βέτο. Εδώ, μια κοινή θέση ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας θα μπορούσε να μεταβάλει ουσιαστικά τη διαπραγμάτευση. Θα έπρεπε όμως να απαντήσει σε ερωτήματα που η γενική υποστήριξη προς την Αφρική δεν λύνει: ποιος θα επιλέγει τα κράτη, πόσα ακριβώς θα είναι, αν οι έδρες θα ανήκουν σε κράτη ή περιφέρειες και αν θα συνοδεύονται από δικαίωμα αρνησικυρίας.
Ανάλογη δυσκολία υπάρχει με τις άλλες μεγάλες διεκδικήσεις. Η Ινδία έχει πληθυσμιακό, οικονομικό, πυρηνικό και γεωπολιτικό βάρος που καθιστά την απουσία της από τη μόνιμη σύνθεση ολοένα δυσκολότερο να δικαιολογηθεί. Η Ιαπωνία και η Γερμανία είναι από τους μεγαλύτερους οικονομικούς και χρηματοδοτικούς συντελεστές του διεθνούς συστήματος. Η Βραζιλία εκπροσωπεί τη μεγαλύτερη χώρα της Λατινικής Αμερικής, μια περιοχή που δεν διαθέτει μόνιμη έδρα. Κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις δημιουργεί διαφορετικές αντιδράσεις και περιφερειακούς ανταγωνισμούς. Μια τριμερής συμφωνία μπορεί να ενισχύσει μία επιλογή, όχι να καταργήσει τις αντιθέσεις που τη συνοδεύουν.
Οι τρεις διαθέτουν μεγαλύτερη ελευθερία σε αλλαγές που δεν απαιτούν αναθεώρηση του Χάρτη. Οι μέθοδοι εργασίας του Συμβουλίου, η διαφάνεια των συνεδριάσεων, οι σχέσεις με τη Γενική Συνέλευση, η συμμετοχή μη μελών σε συζητήσεις, ο τρόπος παρουσίασης αιτιολογήσεων για χρήση του βέτο και η μεγαλύτερη χρήση άτυπων διαβουλεύσεων μπορούν να μεταβληθούν χωρίς την ίδια βαριά διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης. Εδώ η σύγκλιση τριών μονίμων μελών μπορεί να παράγει αποτέλεσμα πολύ ταχύτερα.
Η δυνατότητα αυτή δεν πρέπει να υποτιμάται. Η θεσμική λειτουργία δεν εξαρτάται μόνο από τη σύνθεση. Ένα Συμβούλιο δεκαπέντε μελών μπορεί να γίνει περισσότερο ή λιγότερο διαφανές, περισσότερο ή λιγότερο λογοδοτούν, περισσότερο ή λιγότερο προσβάσιμο στα υπόλοιπα κράτη χωρίς να αλλάξει ο αριθμός των εδρών του. Η μεταρρύθμιση των μεθόδων εργασίας μπορεί να μην έχει τον συμβολισμό μιας νέας μόνιμης έδρας, έχει όμως άμεση επίδραση στον τρόπο με τον οποίο παράγονται αποφάσεις.
Οι τρεις μπορούν επίσης να επηρεάσουν δραστικά την πολιτική κουλτούρα του βέτο. Το δικαίωμα αρνησικυρίας δεν πρόκειται να εξαφανιστεί επειδή τρία μόνιμα μέλη συμφωνούν ότι ο ΟΗΕ χρειάζεται μεταρρύθμιση. Θα μπορούσαν όμως να δημιουργηθούν πολιτικές δεσμεύσεις αυτοσυγκράτησης σε συγκεκριμένες κατηγορίες υποθέσεων ή να ενισχυθεί η υποχρέωση δημόσιας αιτιολόγησης. Η διαφορά ανάμεσα στη νομική κατάργηση και στην πολιτική αυτοπεριοριστική πρακτική είναι σημαντική. Το πρώτο είναι εξαιρετικά δύσκολο. Το δεύτερο μπορεί να αρχίσει χωρίς αλλαγή του Χάρτη.
Ακριβώς εδώ η Σεντζέν θα μπορούσε να αποκτήσει πρακτική συνέχεια. Εάν η γενική διατύπωση περί μεταρρύθμισης του ΟΗΕ μετατραπεί σε κοινή πρόταση για διαφάνεια, λογοδοσία ή περιορισμένες αλλαγές στις μεθόδους εργασίας, οι τρεις θα έχουν αποδείξει ότι η σύνοδος μπορεί να παράγει θεσμικό αποτέλεσμα. Αν επιχειρήσουν να προχωρήσουν απευθείας σε συνολική ανακατασκευή του Συμβουλίου, θα συναντήσουν πολύ ευρύτερο και βαθύτερο πλέγμα συμφερόντων.
Υπάρχει επίσης ένα όριο που προκύπτει από την ίδια τη νομιμοποίηση. Μια μεταρρύθμιση που θα εμφανιζόταν ως συμφωνία Ουάσιγκτον, Πεκίνου και Μόσχας και θα ζητούσε απλώς από τα υπόλοιπα κράτη να την επικυρώσουν θα αντιμετώπιζε σοβαρό πολιτικό πρόβλημα. Το βασικό επιχείρημα υπέρ της μεταρρύθμισης είναι ότι το Συμβούλιο δεν εκπροσωπεί επαρκώς τη σημερινή διεθνή κοινότητα. Μια διαδικασία που θα συγκέντρωνε ακόμη περισσότερο τη διαπραγματευτική ισχύ σε τρία κράτη θα αναιρούσε μέρος της ίδιας της λογικής της αλλαγής.
Η πιο παραγωγική λειτουργία των τριών θα ήταν επομένως διαφορετική. Μπορούν να μετατραπούν από φορείς πιθανού βέτο σε φορείς διευκόλυνσης. Να ανακοινώσουν ποια μορφή διεύρυνσης δεν θα εμποδίσουν. Να δεχθούν συγκεκριμένα στοιχεία περιφερειακής αντιπροσώπευσης. Να ανοίξουν διαπραγμάτευση για το καθεστώς των νέων μόνιμων μελών. Να μειώσουν την αβεβαιότητα που για δεκαετίες επιτρέπει σε όλες τις πλευρές να υποστηρίζουν γενικά τη μεταρρύθμιση χωρίς να αναλαμβάνουν κόστος συγκεκριμένης επιλογής.
Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο παραμένουν αποφασιστικοί. Καμία σοβαρή μεταβολή του Χάρτη δεν μπορεί να προχωρήσει εναντίον τους. Το γεγονός αυτό περιορίζει οποιαδήποτε εικόνα άτυπου «τριμερούς διευθυντηρίου». Η Σεντζέν δημιούργησε ένα πολιτικό υποσύνολο του P5, όχι νέο θεσμικό P3. Η διαφορά έχει σημασία. Τα δύο ευρωπαϊκά μόνιμα μέλη εξακολουθούν να διαθέτουν την ίδια νομική δυνατότητα τελικού αποκλεισμού μιας αναθεώρησης.
Ακόμη σημαντικότερη είναι η Γενική Συνέλευση. Οι διακυβερνητικές διαπραγματεύσεις για τη μεταρρύθμιση του Συμβουλίου είναι διαδικασία των κρατών-μελών, όχι προνόμιο των μονίμων. Τα μοντέλα που έχουν ήδη κατατεθεί αποτυπώνουν ανταγωνιστικές αντιλήψεις για το ποια μορφή αντιπροσώπευσης είναι περισσότερο δίκαιη και αποτελεσματική. Το αφρικανικό μοντέλο, οι G4 και οι χώρες που αντιτίθενται στη δημιουργία νέων μόνιμων εδρών δεν διαφωνούν απλώς για αριθμούς. Διαφωνούν για το αν η σημερινή ανισότητα πρέπει να διορθωθεί με επέκταση των προνομίων ή με περιορισμό της μονιμότητας.
Η Σεντζέν επομένως μπορεί να αλλάξει τη δομή της διαπραγμάτευσης χωρίς να αλλάξει μόνη της τον ΟΗΕ. Αυτό ίσως είναι περισσότερο σημαντικό απ’ όσο φαίνεται. Σε μια μεταρρύθμιση που παραμένει επί δεκαετίες εγκλωβισμένη στην αδυναμία μετάβασης από γενικές αρχές σε συγκεκριμένο συμβιβασμό, η σύγκλιση τριών μονίμων μελών μπορεί να μειώσει δραστικά την αβεβαιότητα και να επιτρέψει πραγματικές διαπραγματεύσεις πάνω σε κείμενο.
Πρόσφατα σχόλια