Η καταχώριση διεθνών συμφωνιών πραγματοποιείται από τη Γραμματεία του ΟΗΕ στο πλαίσιο της διοικητικής αρμοδιότητας που της αναθέτει το άρθρο 102 του Χάρτη. Δεν προηγείται ψηφοφορία της Γενικής Συνέλευσης, απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας ή δικαστική κρίση του Διεθνούς Δικαστηρίου.
Τα Ηνωμένα Έθνη δεν αποτελούν ενιαίο όργανο που εκφράζει μία αδιαφοροποίητη «έγκριση». Ο Χάρτης κατανέμει διαφορετικές αρμοδιότητες στη Γενική Συνέλευση, στο Συμβούλιο Ασφαλείας, στο Διεθνές Δικαστήριο, στη Γραμματεία και στα υπόλοιπα κύρια όργανα. Η Υπηρεσία Συνθηκών της Γραμματείας εκτελεί τη λειτουργία καταχώρισης και δημοσίευσης που απορρέει από το άρθρο 102. Η αρμοδιότητα αυτή είναι διοικητική και τεχνική, όχι δικαιοδοτική.
Η ίδια η επίσημη πρακτική της Γραμματείας αποσαφηνίζει αυτό το σημείο με ασυνήθιστη σαφήνεια. Η αποδοχή ενός κειμένου προς καταχώριση δεν συνεπάγεται κρίση ως προς τη φύση του κειμένου, το καθεστώς των μερών ή οποιοδήποτε παρόμοιο ζήτημα. Η Γραμματεία δηλώνει επίσης ότι η πράξη της δεν προσδίδει σε ένα έγγραφο την ιδιότητα διεθνούς συνθήκης εάν δεν την έχει ήδη ούτε απονέμει σε ένα μέρος καθεστώς που διαφορετικά δεν θα διέθετε. Πρόκειται ουσιαστικά για θεσμική ρήτρα ουδετερότητας.
Η ουδετερότητα αυτή εξυπηρετεί τη λειτουργικότητα του συστήματος. Αν η Γραμματεία όφειλε, πριν από κάθε καταχώριση, να εξετάζει οριστικά τη συνταγματική αρμοδιότητα των υπογραφόντων, τη συμβατότητα με άλλες διεθνείς υποχρεώσεις, την ύπαρξη δικαιωμάτων τρίτων κρατών, τη νομιμότητα του αντικειμένου και την ερμηνεία κάθε επίμαχης διάταξης, η διαδικασία καταχώρισης θα μετατρεπόταν σε καθολικό προκαταρκτικό έλεγχο συνθηκών. Ο Χάρτης δεν παρέχει τέτοια εξουσία στη Γραμματεία και τα κράτη δεν της έχουν αναθέσει δικαιοδοτικό ρόλο αυτού του εύρους.
Το σύστημα είναι επομένως σχεδιασμένο με διαφορετική λογική. Η Γραμματεία εξετάζει αν το κείμενο πληροί τις προϋποθέσεις καταχωρισιμότητας που προβλέπουν οι Κανονισμοί και, όταν υπάρχουν ασάφειες, μπορεί να ζητήσει διευκρινίσεις από το κράτος που το υποβάλλει. Η εξέταση αυτή αφορά τη διαδικασία και την ένταξη του κειμένου στο καθεστώς του άρθρου 102. Δεν επιλύει πιθανή διεθνή διαφορά σχετικά με το αν η συμφωνία παραβιάζει δικαιώματα άλλου κράτους.
Η διαφορά ανάμεσα στην καταχώριση και στην έγκριση γίνεται ακόμη σαφέστερη αν εξεταστεί η ίδια η μορφή της Συλλογής Συνθηκών. Η βάση δεδομένων καταγράφει στοιχεία όπως ο τίτλος, τα μέρη, ο τόπος και η ημερομηνία σύναψης, η ημερομηνία που δηλώνεται ως θέση σε ισχύ, το κράτος που υπέβαλε τη συμφωνία και ο αριθμός καταχώρισης. Για το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο αναφέρονται ως συμβαλλόμενα μέρη η Τουρκία και η Λιβύη, ως ημερομηνία σύναψης η 27η Νοεμβρίου 2019, ως ημερομηνία θέσης σε ισχύ η 8η Δεκεμβρίου και ως ημερομηνία καταχώρισης από την Τουρκία η 11η Δεκεμβρίου 2019. Η βάση περιγράφει το καταχωρισμένο κείμενο· δεν συνοδεύεται από απόφαση επί της ουσίας της θαλάσσιας οριοθέτησης.
Η διάκριση έχει ιδιαίτερη αξία σε συμφωνίες που αγγίζουν συμφέροντα τρίτων κρατών. Η καταχώριση δεν μπορεί να λειτουργήσει ως παράκαμψη της βασικής αρχής της κρατικής συναίνεσης. Η Σύμβαση της Βιέννης εκφράζει στο άρθρο 34 τον κανόνα ότι μια συνθήκη δεν δημιουργεί δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του. Ο κανόνας συνδέεται άμεσα με την κυρίαρχη ισότητα των κρατών: δύο κράτη διαθέτουν συμβατική ελευθερία στις μεταξύ τους σχέσεις, αλλά αυτή η ελευθερία δεν τους επιτρέπει να διαθέτουν μονομερώς τα δικαιώματα ενός τρίτου.
Στις θαλάσσιες οριοθετήσεις η αρχή αυτή έχει ιδιαίτερα συγκεκριμένο περιεχόμενο. Το Διεθνές Δικαστήριο έχει δηλώσει ότι συμφωνίες που συνάπτονται με τρίτα κράτη δεν μπορούν να καθορίζουν το αποτέλεσμα της οριοθέτησης άλλων κρατών και ότι η χάραξη μιας γραμμής μεταξύ δύο διαδίκων πραγματοποιείται χωρίς βλάβη των ενδεχόμενων δικαιωμάτων τρίτων. Έτσι, ακόμη και μια πλήρως ισχύουσα και καταχωρισμένη διμερής συμφωνία μπορεί να έχει περιορισμένα αποτελέσματα ως προς τρίτους.
Αυτό είναι το κεντρικό σημείο στην περίπτωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου. Η Τουρκία θεωρεί το μνημόνιο σε ισχύ από το 2019 και μετά την απόφαση της λιβυκής Βουλής στις 20 Οκτωβρίου 2026 επανέλαβε ότι αυτό στηρίζεται στο διεθνές δίκαιο και στην αρχή της ευθυδικίας. Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη οριοθέτηση παραγνωρίζει ελληνικές νησιωτικές ακτές και κυριαρχικά δικαιώματα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διατύπωσε επίσης στις 21 Οκτωβρίου 2026 τη θέση ότι το μνημόνιο δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.
Η αντιπαράθεση αυτή δεν αναιρεί το γεγονός της καταχώρισης. Αποδεικνύει όμως ότι η καταχώριση δεν την επιλύει. Εάν η καταχώριση αποτελούσε «έγκριση του ΟΗΕ», δεν θα υπήρχε θεσμικός χώρος για ανεξάρτητη αξιολόγηση της νομιμότητας από διεθνές δικαιοδοτικό όργανο ούτε για τη διατήρηση νομικών ενστάσεων τρίτων κρατών. Το διεθνές σύστημα λειτουργεί ακριβώς αντίθετα: η δημοσιότητα του κειμένου εξασφαλίζει ότι η διαφορά μπορεί να εξεταστεί ανοικτά, χωρίς να προκαταλαμβάνει την έκβασή της.
Η έννοια της «έγκρισης από τον ΟΗΕ» είναι προβληματική και για έναν δεύτερο λόγο. Ο Οργανισμός δεν διαθέτει γενική αρμοδιότητα να εγκρίνει τις διμερείς συμφωνίες των κρατών. Τα κράτη παραμένουν οι κύριοι φορείς της συνθηκοποιητικής εξουσίας τους. Η διεθνής έννομη τάξη θέτει κανόνες ως προς τη σύναψη και τα αποτελέσματα των συμφωνιών, αλλά η ισχύς τους δεν εξαρτάται από κάποια καθολική διαδικασία αδειοδότησης από τα Ηνωμένα Έθνη.
Το άρθρο 102 υπηρετεί επομένως έναν πολύ διαφορετικό και εξίσου σημαντικό σκοπό: μετατρέπει τις διεθνείς συμφωνίες σε δημόσια και προσβάσιμα νομικά γεγονότα. Η Γραμματεία καταγράφει, δημοσιεύει και επιτρέπει την επίκλησή τους εντός του θεσμικού συστήματος του ΟΗΕ. Η ουσιαστική νομική αξία κάθε ισχυρισμού που θεμελιώνεται σε αυτές κρίνεται από τους εφαρμοστέους κανόνες του διεθνούς δικαίου.
Η ακριβής αυτή διάκριση ενισχύει την ποιότητα και της ελληνικής νομικής επιχειρηματολογίας. Η απάντηση στην επίκληση της καταχώρισης δεν χρειάζεται να αμφισβητεί το γεγονός ότι το μνημόνιο βρίσκεται στο αρχείο του ΟΗΕ. Μπορεί να το αναγνωρίζει πλήρως και να μεταφέρει τη συζήτηση εκεί όπου βρίσκεται η ουσία: στη φύση των θαλάσσιων τίτλων, στα δικαιώματα των τρίτων κρατών, στις σχετικές ακτές και στους κανόνες οριοθέτησης. Το αρχείο του ΟΗΕ αποδεικνύει την ύπαρξη του κειμένου. Δεν αποφασίζει ποιο κράτος διαθέτει ποια θαλάσσια περιοχή.
Αυτή είναι και η θεσμικά ακριβέστερη ανάγνωση. Η καταχώριση είναι πράξη διαφάνειας. Η έγκριση είναι πολιτική ή νομική κρίση που απαιτεί αρμόδιο όργανο και συγκεκριμένη εξουσία. Η Γραμματεία, κατά την εφαρμογή του άρθρου 102, ασκεί την πρώτη λειτουργία και όχι τη δεύτερη.
Πρόσφατα σχόλια